Zemljište je dinamički sistem koji ima mnogo funkcija i pruža podršku celokupnom ekosistemu.
Takođe, zemljište ima ključnu ulogu u osiguranju održivog razvoja, podjednako u komponenti
zaštite životne sredine, socijalnoj i ekonomskoj komponenti.
Kako bi zemljište vršilo svoje mnogobrojne funkcije, neophodno je održati njegov kvalitet na
onom nivou koji je u tom cilju potreban. Međutim, svedoci smo da je kvalitet zemljišta ugrožen
mnogobrojnim uticajima, kako prirodnim, tako i uticajima čoveka, pa se može reći da su ciljevi
održivog korišćenja zemljišta: sprečavanje svakog daljeg gubitka zemljišta i održavanje
njegovog kvaliteta prilikom korišćenja; rekultivacija već degradiranog zemljišta;
odgovorno upravljanje zemljištem sa multidisciplinarnim pristupom.
Glavni procesi u vezi sa degradacijom i gubitkom zemljišta u celom svetu su sledeći:
gubitak i degradacija zemljišta zbog industrijskih, rudarskih i aktivnosti proizvodnje električne
energije,
gubitak organskih materija u zemljištu,
acidifikacija (zakišeljavanje) i alkalizacija (salinizacija) zemljišta,
različiti vidovi zagađenja zemljišta (preterana upotreba agrohemijskih sredstava, teški metali,
industrijsko zagađenje itd.)
erozija vodom i vetrom,
sabijanje poljoprivrednog zemljišta i stvaranje pokorice.
Svi ovi procesi veoma često su i međusobno isprepletani, tako da npr. acidifikacija zemljišta
dovodi do gubitka organskih materija i tako dalje.
Razne prirodne pojave i procesi mogu negativno da se odraze na funkcionisanje ekosistema, pa
i biosfere u celini. To znači da faktori sredine, biotički i abiotički mogu da budu poremećeni.
Najčešći uzroci tome su razne elementarne nepogode: vulkanske erupcije, zemljotresi, poplave,
oluje, požari, suše, neuobičajeno visoke ili niske temperature i slično.
Osnovni prirodni procesi degradacije zemljišta u Srbiji su: vodna erozija, erozija vetrom, gubitak
organske materije, zbijenost kroz povećanje zapreminske težine i opadanja poroznosti zemljišta,
salinizacija kroz akumulaciju rastvorljivih soli u zemljištu, klizišta čiji je uzrok kliženje na
kosinama, odnosno umereno brza ili brza pomeranja masa zemljišta i stena.
Pojava i razvoj erozije predstavlja jedan od osnovnih uzroka degradacije zemljišta, odnosno
pogoršanja njegovog kvaliteta. Procenjuje se da su erozije, različitog stepena razvoja,
zastupljene na oko 80% poljoprivrednog zemljišta u Srbiji. Zemljište se u velikoj meri degradira
aktiviranjem klizišta i odrona, zatim sipara, puzišta i tresišta. Procenjuje se da do 30% teritorije
Srbije obuhvataju potencijalno nestabilna područja, dok je oko 10% teritorije zahvaćeno aktivnim
klizištima.
Ipak najveći stepen degradacije životne sredine nastao je pod uticajem čovekovih aktivnosti.
Klasifikacija uzroka može se izvršiti na sledeći način:
razne ljudske aktivnosti koje dovode do velikih i trajnih promena i degradacije životne sredine;
tehničko-tehnološki razvoj: industrijska i poljoprivredna proizvodnja i njihove aktivnosti;
demografski rast i sve veći zahtevi za zadovoljavanje osnovnih ljudskih potreba za sve veći broj
stanovnika na planeti;
nedovoljno znanja o uzajamnim odnosima faktora sredine, kumulativnom i sinergetskom dejstvu
zagađujućih materija;
nedovoljno razvijena ekološka svest i nedostatak etičkih normi;
potrošnja resursa;
stvaranje velikih količina otpadnih materijala;
nedostatak i nepoštovanje zakonske regulative;
loša organizovanost (ili potpuna neorganizovanost) u oblasti zaštite životne sredine.
Uprkos velikoj razuđenosti i kompleksnosti problematike zaštite zemljišnog prostora, mogu se
izdvojiti nekoliko oblasti u okviru kojih se obavlja suštinska borba radi zaštite i očuvanja ukupnog
ekosistema:
borba protiv erozije zemljišta;
rekultivacija zemljišta;
borba protiv zagađivanja zemljišta;
borba protiv acidifikacije i gubitaka hranidbenih vrednosti zemljišta;
borba protiv smanjivanja biološke aktivnosti u zemljištu;
borba protiv zbijanja zemljišta;
borba protiv alkalizacije zemljišta;
borba za obezbeđenje pristupačne vode biljci;
borba protiv opadanja sadržaja organske materije (humusa) u zemljištu;
borba protiv stvaranja zemljišne pokorice;
borba protiv prevlaživanja zemljišta;
borba za očuvanje kvaliteta zemljišne vode.
Sprovođenje strategije zaštite i održivog korišćenja poljoprivrednog zemljišta obezbediće se
multisektorskim pristupom, uz puno uvažavanje lokalnih specifičnosti u resursnim,
tehničkotehnološkim i socioekonomskim uslovima razvoja poljoprivrede i sela, u funkcionalnoj
međuzavisnosti s relevantnim faktorima okruženja, s osloncem na strateške ciljeve za održivi
razvoj zemljišta prema Nacionalnoj strategiji održivog razvoja.
Ciljevi za održivi razvoj zemljišta prema Nacionalnoj strategiji održivog razvoja su: usklađivanje
zakonodavnih akata koji su u vezi s korišćenjem i zaštitom zemljišta sa zakonodavstvom EU;
sprečavanje daljeg gubitka zemljišta i očuvanje i poboljšanje njegovog kvaliteta, posebno
industrijskim, rudarskim, energetskim, saobraćajnim i ostalim aktivnostima; zaštitu od
degradacije i promene namene zemljišta, kao i uređenje poljoprivrednog zemljišta.
I za kraj ove „lekcije“ da se podsetimo i razmislimo koja je naša uloga u celoj priči:
‚‚Rasipanje i uništavanje naših prirodnih dobara, ogoljivanje i iscrpljivanje zemlje umesto
povećanja njene iskoristivosti – to će već našoj deci znatno umanjiti mogućnosti napretka koji mi
uživamo, a dužni smo im predati – veće i razvijenije.“
Teodor Ruzvelt
Piše: Bojana Živković