Žuta lincura (Gentiana lutea) je višegodišnja planinska biljka prepoznatljiva po svojim jarko žutim cvjetovima i izuzetno gorkom, masivnom korijenu. Upravo taj korijen krije tajnu njene dugovječnosti i ljekovitosti. Međutim, ono što je izdvaja od većine drugih ljekovitih biljaka jeste njeno naučno ime – Gentiana. Za razliku od biljaka koje su imena dobile po svom izgledu ili mjestu rasta, lincura nosi ime jednog stvarnog, istorijskog vladara.
Legenda o ilirskom kralju Genciju (Gentius)
Glavna priča o porijeklu imena lincure vodi nas na obale Jadranskog mora, u antičku Iliriju, otprilike u 2. vijek prije nove ere. Tamo je vladao kralj Gencije (lat. Gentius), posljednji vladar Ilirskog kraljevstva, sa prestonicom u Skadru. Prema predanjima, ali i zapisima rimskih hroničara, Gencijeva vojska i narod našli su se pred strašnim neprijateljem koji nije dolazio sa mačevima – pred kugom (ili nekom drugom teškom epidemijom tog doba). Tražeći spas za svoj narod, kralj Gencije je počeo da istražuje prirodu i biljke koje rastu na krševitim dinarskim planinama.
Zapis Plinija Starijeg: Čuveni rimski pisac i prirodnjak Plinije Stariji u svom monumentalnom djelu Naturalis Historia (Istorija prirode) eksplicitno navodi da je upravo kralj Gencije prvi otkrio izuzetnu ljekovitost lincure. On je primijetio da gorak korijen ove planinske ljepotice ima moć da spušta visoku temperaturu, jača organizam i pomaže u borbi protiv zaraznih bolesti.
U znak zahvalnosti za ovo otkriće, koje je spasilo mnoge živote, biljka je u medicinskim krugovima antičkog svijeta zauvijek ponijela njegovo ime – Gentiana. Iz tog korijena je kasnije u našem jeziku nastao i lokalni naziv lincura (preko latinskog gentiana i italijanskog uticaja).
Lincura u Rimskom carstvu: Od medicine do vojnog lijeka
Nakon što su Rimljani porazili kralja Gencija u Trećem ilirskom ratu (168. godine p.n.e.), preuzeli su ne samo njegovu teritoriju, već i znanje o ljekovitom bilju. U Rimskom carstvu, lincura je brzo stekla status univerzalnog lijeka (panaceje). Rimski ljekari i vojnici cijenili su je iz nekoliko ključnih razloga: Protivotrov: Smatralo se da lincura, zbog svoje ekstremne gorčine, neutrališe otrove i ujede zmija. Lijek za varenje: Rimski patriciji, poznati po prejedanju na raskošnim gozbama, koristili su vino od lincure kako bi olakšali varenje. Vojna medicina: Rimski legionari su nosili osušeni korijen lincure na svoje daleke pohode. Koristili su ga za čišćenje rana, borbu protiv močvarnih groznica (malarije) i jačanje tijela nakon iscrpljenosti.
Pored Plinija, o lincuri piše i Dioskorid, najpoznatiji vojni ljekar antičkog svijeta, koji u svom djelu De Materia Medica detaljno opisuje kako lincura liječi probleme sa jetrom, želucem i dubokim ranama.
Srednjevjekovni samostani i manastiri i tajne monaške medicine
Padom Rimskog carstva, baklju medicinskog znanja preuzimaju hrišćanski manastiri i samostani širom Evrope. Tokom srednjeg vijeka, monasi su bili jedini pismeni ljudi koji su prepisivali antičke medicinske tekstove i u svojim baštama (hortus medicus) gajili ljekovite biljke.
Lincura je u srednjem vijeku dobila status “svete biljke” i smatrana je jednim od najvažnijih sastojaka u manastirskim apotekama: Univerzalni tonik: Monasi su korijen lincure potapali u vino ili rakiju, stvarajući prve gorke likere (današnje bitere). Ovi napici su se davali bolesnima i slabima kao eliksir za vraćanje životne snage. Zaštita od kuge i kolere: Tokom velikih epidemija koje su pustošile srednjovjekovnu Evropu, vjerovalo se da žvakanje korijena lincure ili nošenje komadića korijena oko vrata može zaštititi čovjeka od “lošeg vazduha” i zaraze. Tajna “Theriaca” (Trijaka): Lincura je često bila ključni sastojak trijaka – mitskog, složenog srednjovekovnog lijeka koji se sastojao od preko 60 sastojaka i koji se prodavao za suvo zlato kao lijek za sve bolesti.
NVO Natura uz podršku Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera realizuje projekat ”Zaštita i promocija zaštićenih biljnih vrsta na sjeveru Crne Gore ”
Projekat ima za cilj očuvanje ljekovitih i zaštićenih biljnih vrsta, posebno lincure, i njihovih staništa na sjeveru Crne Gore.
Kroz terenska istraživanja, edukativne aktivnosti i podršku lokalnim uzgajivačima, projekat će: istražiti stanje populacije lincure i prijetnje njenom opstanku, podstaći održivo korišćenje ljekovitog bilja kroz nabavku i podjelu sadnog materijala, povećati transparentnost i uključivanje lokalnih zajednica u procese zaštite prirode, doprinijeti usklađivanju Crne Gore sa evropskim standardima zaštite biodiverziteta.
Planirane su i studijske posjete, promotivno-edukativni video, kao i istraživanje svijesti građana o značaju očuvanja prirode.
Projekat traje 10 mjeseci i predstavlja važan korak ka održivom razvoju i očuvanju prirodnih resursa našeg sjevera.